ZÝKÝR ÇEÞÝTLERÝ ve YAPILIÞ ÞEKÝLLERÝ

Kur’an ve Sünnet’te farklý zikir çeþitlerinden bahsedilmiþtir. Hz. Peygamber A.S. Efendimiz bütün zikir çeþitlerini bizzat yapmýþtýr. O, tek baþýna zikir yaptýðý gibi, cemaat halinde de zikir yapmýþtýr. Gizli zikrin yanýnda, açýk zikri de icra etmiþtir. Ashab’tan bazýlarýna meþrebine uygun zikir telkinleri yapmýþtýr. Bazýlarýna açýk, bazýlarýna gizli zikri tavsiye etmiþtir. Ayrýca herkesin yapmasý gereken zikir çeþitlerini de belirtmiþtir.
Efendimiz A.S. tarafýndan miktar, yeri ve zamaný belirlenen zikirler aynen uygulanýr. Mesela farz namazlardan sonra otuzüçer defa “sübhanallah, elhamdülillah, Allahu ekber” demek ve peþinden “lâ ilâhe illallah vahdehu lâ þerike lehu” zikri ile yüze tamamlamak gibi.
Bu zikirlerin miktarý, yeri ve þekli bellidir; onlarda kimsenin ekleme ve çýkarma yapma yetkisi yoktur. Namazlarýn rükû, secde ve oturuþlarýnda okunan dua ve zikirler de böyledir. Tesbih namazý, telbiye, teþrik tekbirleri, ezan, kamet gibi belirlenmiþ zikirler de aynen uygulanýr,
Bunlarýn dýþýnda Kur’an ve Sünnet’te herhangi bir sayý, þekil ve zaman belirtilmeden teþvik ve tavsiye edilen zikirler de mevcuttur. Bu tür zikirlerin alaný ve zamaný geniþtir. Allahu Tealâ’yý anma ve yüceltme manasý taþýyan her kelime veya cümle ile bu zikir yapýlabilir. Bu zikirler temelde ayet ve hadislere dayanýr. Bu zikirlerin içinden içtihatla tercih yapýlabilir. Bu alanda alim ve arif olan kâmil mürþidler yetkilidir.
Zikir için daha çok “Allah”, “lâ ilâhe illallah” ve “hu” lâfýzlarý tercih edilmiþtir. Bunlarýn her birisi ayet ve hadislerde övülmüþ zikir kelimeleridir. Kur’an okumak, salâvat getirmek, istiðfar etmek, Allahu Tealâ’nýn güzel isimlerini veya bu isimlerden birisini vird edinmek de deðiþik zikir çeþitleridir.
Zikir üç þekilde yapýlýr: Kalple, dille, hem kalp hem de dille.
Kalbin uyanmasý için uygun olan zikri tespit etmenin en kolay yolu, bu iþte tecrübe ve ehliyet sahibi bir alime gitmektir. Bu alime mürþid denir.
Bir mürþid tarafýndan tespit ve telkin edilen zikirler ilaca benzer. Hangi kalbe hangi ilacýn þifa vereceðini kâmil mürþid bilir. O bu zikirler arasýndan bir tercih ve terkip yapar. Bu terkip, ilim, feraset müþahede ve tecrübe ile yapýlýr. Verilecek ilacýn þekil ve miktarý insanýn mizaç ve meþrebine göre deðiþir. Bunu ehli olan anlar ve ayarlar, Tasavvufun ana gayesi, kalbi Allah’ýn zikri ve sevgisi ile mamur etmektir.
Bütün hak tasavvufî kollar, kalbin uyanmasý ve nefsin ýslahý için gizli veya açýk zikir çeþitlerinden birisini tercih etmiþlerdir. Her ikisini birden uygulayanlar da vardýr.
Fayda yönünden zikrin en faziletlisi, insanýn meþrebine en uygun olan ve az da olsa devamlý yapýlan zikirdir. Þimdi bu iki zikir türünün genel özelliklerini tanýyalým.

GÝZLÝ ZÝKÝR: ZÝKRÝN EN HAYIRLISI

Zikirde esas olan gizliliktir. Çünkü zikredilen zat Allahu Tealâ’dýr. O, kula þahdamarýndan daha yakýndýr. Bir defasýnda yolculuk esnasýnda Ashab-ý Kiram’ýn yüksek sesle tekbir getirdiðini iþiten Rasulullah A.S. Efendimiz, onlarý þu þekilde uyarmýþtýr:
“Böyle sesinizi yükseltip kendinizi yormayýn. Siz kulaðý saðýr veya uzaktaki birisini çaðýrmýyorsunuz. Sizler, gizli açýk her þeyinizi iþiten, size çok yakýn olan ve hep sizinle beraber bulanan Allah’ý zikrediyorsunuz.” (Buharî, Müslim, Ebu Davud)
Cenab-ý Hak kulun kalbine nazar etmekte ve onun içinden geçen düþünceleri bilmektedir. Bu durumda sesi yükseltip O’na bir þey duyurmaya hacet yoktur. Esas mesele kalbin uyanmasý ve Allah’a yönelmesidir.
Gizli zikir iki þekilde olur. Birincisi sadece kalple yapýlýr, ikincisi kalp ve dille yapýlýr. Ancak dilin katýldýðý zikirde ses yükseltilmez, sadece kendi duyacaðý kadar söylenir. Gizli zikir Rasulullah A.S. Efendimiz tarafýndan en hayýrlý zikir olarak tanýtýlmýþtýr. (Ahmed, Ebu Ya’la, Ýbnu Hýbban)
Kudsî hadiste, “Kulum beni gizlice içinden zikrederse, ben de onu zatýmda zikrederim.” buyurulmuþtur. (Buharî, Müslim)
Gizli zikri tercih eden arifler, iþe kalpten baþlamaktadýr. Zikir ilk safhada sadece kalp ile yapýlmaktadýr. Zikir için Allah lafzý tercih edilmektedir. Dil damaða yapýþýk halde tutulup, kalp ile “Allah... Allah...” diyerek zikir çekilmektedir. Allah lafzý, Alemlerin Rabbi Yüce Yaratýcýmýz’ýn özel ismidir. Diðer bütün ilâhi isimleri içinde toplamaktadýr. Bu ism-i þerifle zikir çekildiðinde, bütün ilâhi isimlerin tecellisine ulaþýlmýþ olmaktadýr. Bu zikir kalp, ruh, sýr, hafi, ahfa ve nefs latifeleri üzerinde çekilerek vücuda tam yerleþtiði zaman, zikirlerin en faziletlisi olan “lâ ilâhe illallah” zikrine geçilmektedir. Ancak bu zikir kalp ve dil ile birlikte çekilmekte ve böylece bütün vücut zikre katýlmýþ olmaktadýr.
Sesli zikre gelince: Bu zikir yüksek sesle dille yapýlýr. Sesli zikirde hedef, sesi Allah’a deðil, derin gaflet uykusuna dalmýþ olan nefse iþittirmektir. Bunun için önce nefis hedefe alýnýr. Terbiyeye nefisten baþlanýr. En sonunda kalbe sýra gelir. Zikir için “lâ ilâhe illallah” kelime-i tevhidi tercih edilir. Çünkü kelime-i tevhid zikirlerin en faziletlisidir. Bundan baþka zikir kelimeleri ile de sesli zikir yapýlabilir.
Bu zikirler tek baþýna yapýldýðý gibi, toplu halde de yapýlabilir. Cemaat halinde yapýlan zikir, cemaatla kýlýnan namaz gibi daha faziletli ve faydalýdýr.

AMAÇ KALBÝ UYANDIRMAK

Görüldüðü gibi her iki zikir çeþidinde hedef kalbi uyandýrmak, nefsi ýslah etmek, huzuru ele geçirmek ve gerçek tevhid anlayýþýna ererek Allahu Tealâ’yý yüceltmektir.
Müminlerden istenen, devamlý zikir içinde olmalarýdýr. Bu hal, zikre devam edilerek zaman içinde elde edilebilir. Arifler, “zikir kalpte iyice yerleþirse nefes alýp vermek gibi tabii hale gelir. O zaman insan istese de zikirden uzak kalamaz” demiþlerdir. Bu hale ulaþan insan yerken, içerken, gezerken, çalýþýrken, konuþurken, yatarken, kalkarken kalbiyle devamlý Allahu Tealâ’yý zikreder. Bu, baþý aðrýyan bir kimsenin durumu gibidir. Baþý aðrýyan insan hangi iþle meþgul olsa baþýnýn aðrýsýný hisseder, ayný zamanda iþine de devam eder. Zikrin kalbe yerleþmesi de böyledir. Allahu Tealâ bu hale ulaþan kalplerin ticaret ve alýþveriþ yaparken dahi zikirden kopmayacaðýný belirtmiþtir. (Nur/37)
Zikrin bu derece bütün vücuda yayýlmasýna arifler zatî zikir, sultanî zikir ve devamlý zikir ismini vermektedirler. Zatî zikir, insanýn bütün zatýný, duygularýný ve maddi varlýðýný saran, nefes alýp vermek gibi vücudun tabii hareketi haline gelen zikirdir.
Bütün arifler zikrin kâmil bir mürþidin telkini ile ve onun nezareti altýnda yapýlmasýný faydalý görmüþlerdir. Bunun ilk faydasý mürþidin dua ve feyiz desteðidir. Mürþidden alýnan ders bütün silsiledeki velilerin emaneti olduðundan, ayrý bir feyzi ve tadý vardýr. Ýkinci faydasý, kalbin ve çekilen zikrin kontrol altýnda olmasýdýr. Mürþid, kalbin tedavisi için tercih ettiði zikri artýrma veya deðiþtirme zamanýný takip eder. Bu arada zikir esnasýnda karþýlaþýlan halleri ve vücuttaki deðiþmeleri kontrol eder, gerekli müdahaleyi yapar.
Kendi baþýna zikir çekmenin elbette sevabý vardýr, fakat ileri safhada þeytanýn tuzaklarý da vardýr. Çektiði zikirle nefsini beðenmek, zikirden zevk alýp onu asýl hedef gibi görmek, zikir anýnda oluþan þeytanî halleri melekten veya Allah’tan zannetmek, zikirle yetinip farz ibadetleri terk etmek gibi tehlikelere düþenler çok olmuþtur,
Kâmil ve mükemmil bir mürþide talebe olanlar, manevi terbiye ve tedavide onun talimatlarýna uymalýdýrlar. Bu kimselerin kendi baþýna farklý zikir seçmeleri, verilen zikri deðiþtirmeleri, baþka zikirlere heves etmeleri doðru deðildir. Çünkü bu davranýþ kalbi daðýtmakta ve önündeki zikirden soðutmaktadýr. Zikrini artýrmak veya deðiþtirmek isteyenler bunu mürþidine danýþarak yapmalýdýr. Aksi durumda hastalýðýna kendi baþýna teþhis koyan, reçete yazan ve tedavi uygulayan hastanýn acý akýbetine düþülür.

KALBÝN GÜNLÜK ÝLACI: VÝRD

Vird, günlük vazife demektir. Her gün belli miktar yapýlan zikre de vird denir. Bu zikir belli miktar Kur’an okumak, salâvat getirmek ve istiðfar çekmek de olabilir.
Vird kalp için günlük ilaç hükmündedir. Kalbin gafletten uyanmasý ve þifa bulmasý için her gün bu ilacýn alýnmasý gerekmektedir. Vird beþ vakit namaz gibi müslümanýn hayatýna girmelidir. Büyükler, “virdi olmayanýn varidi olmaz” demiþlerdir. Varid, manevi feyiz ve ilâhi hediyeler demektir. Vird, hak yolcusunun ana sermayesidir. Vird Allah dostlarýnýn sýrrý kabul edilmiþtir. O sýrra ve Allah dostluðuna ulaþmanýn yolu virddir.
Vird gafletle de olsa çekilmelidir. Gafletle çekilen zikir, hiç çekmeyip terk etmekten daha hayýrlý ve kazançlýdýr. Çünkü insan farkýnda olmasa da vücudu o anda Allah’ýn zikri ile meþgul olmaktadýr. Vird dersi yirmidört saat içinde yapýlabilir, ancak zikrin en faziletli vakti sabah ve akþam vakitleridir. Vird dersi için mekruh bir vakit yoktur. Ancak, virdle meþguliyet farz ibadetleri geciktirmemelidir.
Bütün zamanlar zikir için yaratýlmýþtýr. Allahu Tealâ kendisini seven müminlerin yüce zatýný çokça zikretmesini istiyor ve zikirden ancak münafýklarýn usanacaðýný bildiriyor. (Nisa/142)